KAPILARIN GİZEMLİ DİLİ ( I )

Kapılar, mezar taşları, binalar ve bezemeler benim için bir kültürün ve o ülkenin karakterini ruhunu yüzünü taşır. Gittiğim bir yer hakkında fikir sahibi olmak için arka sokakları gezmeyi ve kapılara bakmayı tercih ederim.
Kapının ne kadar dışında olursanız olun bir kapıya baktığınızda o ev ve sakinleri hakkında az çok fikir sahibi olursunuz. Sadece ev sahipleri hakkın değil, bir devir, bir dönem ve o dönemin sanat anlayışı hakkında da bilgi sahibi olursunuz.
Öyle kapılar vardır ki, bahçesini, bahçesinde oynayan çocukları, size uzanacak eli, gülümseyin yüzleri tahmin edersiniz. İçinizdeki coşku ile kapıyı açıp içeri dalıvermek istersiniz. Avlusunda oturanlarla bir fincan kahvenin 40 yıl gitmeyen tadını hissedersiniz.
Ne heybetlidir kapılar, hükümdür gibi, hükmeder gibi ve ne sevimlidir köy evlerinin kapıları çocuklar gibi şen ve renkli. Kapısında çiçekler, sarmaşıklar, dantelâlar ve kapı sohbetleri için çoğu zaman sandalye ya da tabureler.
Her yörenin kendine özgü işlemesi ve o motifin bir anlamı vardır. Özellikle tokmaklar o kadar çok şey anlatır ki bizlere.
Kapıları tamamlayan ve kalbini oluşturan tokmak adını verdiğimiz aksamlardır. Bunlar tek parçadan oluştuğunda köçek adını verilen bağlantı halkaları ile kapıya takılır. Altına ayna denilen süsler konur. Tokmakların olduğu gibi takıldığı da mevcuttur. Tokmak kolu vurulduğunda ses çıkarılması için alt kısmında yine kanat tahtalarına çıkılan kabaraya vurularak ses oluşur. e bu seslere göre kimlerin geldiğini anlayabiliyormuşuz.
Mesela bazı kapılardaki tokmakların çift olması ne anlama gelirmiş biliyor musunuz? Çift tokmaklardan büyük olanını eve gelen beyler, küçük olanını hanımlar kullanırmış. Böylece çıkan sese göre evdekiler gelen misafirin kadın mı erkek mi olduğunu anlıyor ve kendilerine ona göre çeki düzen verirlermiş. İki tokmak arasına bağlanan ip ev sahibinin evde olmadığını anlatırmış. Tek tokmağa ip bağlanıp ucu sarkıtılırsa kapıyı çalabilirsiniz evdeyim demekmiş. Bizim geleneklerimizde çocuklara büyük önem verilir ve onların yetişebileceği yükseklikte tokmaklar yapılırmış.
Kapı tokmaklarında her biri değişik şekilde üzerlerine yapılmış hayvan, kuş, ejderha, insan ve o döneme göre çeşitli figürler stilize edilmiş ve çiçek ve yaprak motifleri ile birlikte geometrik desenlerle süslenmiş.
Zamanla figürler değişime uğramış ve o dönemin kültürüne ve inançlarına göre şekil değiştirmiş. Müslümanlığın kabulünden sonra insan ve hayvan tasvirlerinde azalma görülmüş bunun yerini daha çok geometrik desenler, sade şekiller ve yuvarlak formlar almıştır.
Ayrıntılar ve bilgiler o kadar güzel ki kısa bir yazı ile geçiştirmek ve uzun bir yazı ile de sizleri sıkmamak için bir sonraki yazıda devamını getireceğim.